Vrije wil

Deze morgen was ik in Café Matinée en deze keer ging het over vrije wil. Café Matinée wordt georganiseerd door Consequent, een netwerk van vrije wilsceptici. Ik worstel daar al heel lang mee, met het begrip vrije wil. Het lijkt iets waar mensen liever niet over nadenken. Voor mij is het echter heel helder, vrije wil bestaat niet. Je kiest je eigen gedachten niet, je kiest de buitenwereld niet, je kiest er niet voor om pech of geluk te hebben en je kiest je emoties niet. Wat betreft die gedachten gebeurt er bij velen een denkfout. Als je vaak mediteert is dat één van de eerste dingen die heel helder worden, gedachten kies je niet. Gedachten zijn als wolken die voorbij drijven. En je kan er een tijdje opspringen, even meerijden op de wolk, maar op de duur verdwijnt de gedachte terug. Als je heel emotioneel reageert op iets kan je wel wat langer in een bepaalde gedachte vastzitten. Maar alles is toch een gevolg van een heleboel complexe voorgaande acties. Onze wereld is zodanig complex dat het lijkt alsof er een vrije wil bestaat. Ik kan fout zijn natuurlijk, maar dat is in elk geval hoe ik het na 44 jaar ervaar. Er is geen vrije wil. Sommige dingen lijken natuurlijk veel meer vanuit ons willen te ontstaan. Je kan reflexmatig reageren op iets en iedereen zal het er wel over eens zijn dat dat geen vrije wil is. Maar zelfs met voorbedachte rade een moord helemaal tot in de puntjes uitwerken is geen vrije wil.

Vreemd genoeg was er daar deze morgen algemene consensus over. Misschien ook omdat het niet voor niets een netwerk van vrije wilsceptici zijn... :-) Consequent had wel gezorgd voor wat tegengas door twee sprekers uit te nodigen die het niet helemaal eens waren met de 'we hebben geen vrije wil'. Echter, voor mij ging de discussie uiteindelijk voor twee compleet verschillende dingen. De eerste spreker had het over vrije wil die niet bestaat. Die uitleg was voor mij heel helder. Waarheid is meestal heel simpel. De tweede en derde spreker hadden het volgens mij over iets compleet anders, namelijk of er in een maatschappij gevolg moet gegeven worden aan gedrag van mensen. De tweede en derde spreker hadden het voor mij over wanneer iets juridisch gezien pech is en wanneer je 'verantwoordelijk' bent. Twee compleet verschillende dingen. Het is niet omdat vrije wil niet bestaat dat je daarom maar alles en iedereen moet laten begaan. Om onze maatschappij te beschermen moet je soms ingrijpen. Een moordenaar kan je niet zomaar verder laten begaan. Ook al handelde die moordenaar niet uit vrije wil.

Moeilijk dingen vind ik. Heel moeilijke dingen. Het is uiteindelijk niemand zijn schuld. Mijn vraag op het einde was vooral hoe we er voor zorgen dat ingrijpen een betere wereld als resultaat heeft. Als vrije wil niet bestaat, dan worden dader en slachtoffer ook nogal flou. Beste zou zijn om in een maatschappij te leven waarin een maatschappij tegen moordenaars beschermt wordt, maar ook een maatschappij die gaat onderzoeken of ze kan vermijden dat moordenaars 'gemaakt' worden. Een maatschappij waarin zowel dader als slachtoffer geholpen worden. Ik vraag me zelfs af of daders en slachtoffers vaak geholpen worden. Het lijkt er meer op dat te veel mensen te veel geld verdienen aan rechtbanken, gevangenissen, rechtszaken... en uiteindelijk vergeten dat het er om zou moeten gaan om zowel daders als slachtoffers te helpen. Als ik dan denk aan iemand als Vangheluwe, dan lijkt het zelfs dat vooral de dader geholpen wordt. En vrijuit gaat. Bemiddeling zou beter op zijn plaats zijn in plaats van een maatschappij die alles moet gaan verdelen in goeie en slechte. That being said, als er ooit iemand mijn dochters zou verkrachten, dan zou ik deze blog waarschijnlijk verwijderen. Ik denk dat veel mensen het idee van geen vrije wil ook niet willen aanvaarden omwille van persoonlijke verhalen in hun verleden.

Spiritueel gezien wil ik zelfs nog een stapje verder gaan. Als tijd en ruimte relatief zijn, wat ze zijn; al denk ik dat Einstein in dat gedachte-experiment veel verder stond dan ik; dan is alles al gebeurd. Dan zijn toekomst en verleden gelijk aan elkaar. Het verhaal van het universum is al lang helemaal geschreven. Het staat vast. Alles wat is gebeurd en alles wat nog moet gebeuren staat vast. Controle is een complete illusie. Als er geen vrije wil is, dan staat alles vast. Er is daar volgens mij geen middenweg tussen. Het is vrije wil of geen vrije wil. Bewustzijn, amai, bewustzijn, dat woord, dan omvat zo veel dingen. Woorden zijn zo gevaarlijk, ze bevatten zo veel kracht en worden meestal te pas en te onpas gebruikt. Bewustzijn lijkt me van een totaal andere wereld te zijn. Bewustzijn is als het cijfer 0. Het is iets wat niets is en niets wat iets is. Meditatie is het enigste wat ik iedereen zou aanraden om direct mee te beginnen. Ondanks dat er geen vrije wil is lijkt bewustzijn op één of andere manier toch aanwezig. Ook al hebben we geen enkele keuze, toch zijn we blijkbaar in staat om dat in te zien en te beseffen. Bewustzijn, daar ben ik nog niet helemaal uit. Het lijkt zoiets waar je je niet op kan focussen. Het is er maar vanaf dat je het wil onderzoeken is het er niet meer. Daarom dat ik denk, op een spiritueel niveau dan, dat het universum een verhaal is wat volledig vaststaat. Een soort van catalogus waar je spiritueel zelf uit kan kiezen. En in het begin kiezen we gemakkelijke levens uit, levens waarin we alles hebben, levens zonder pijn met alleen maar vreugde, geld, liefde, familie, vriendschap, gezondheid... Maar op de duur begint dat saai te worden en gaan we al eens een uitdaging aan. We kiezen er dan eens een moeilijker leven uit. Na 1000 levens te hebben geleefd waarin je alles hebt wat je maar wilt wordt het waarschijnlijk nogal saai. En als je maar genoeg levens gedaan hebt, dan ga je echte uitdagingen gaan zoeken. Dan zoek je verhalen die verschrikkelijk zijn. En al die tijd is er daar dat bewustzijn, die zich bewust lijkt te zijn van die waarheden als geen vrije wil. De verhalen staan vast, verleden, toekomst, tijd, ruimte, alles staat geschreven. Het is een beetje alsof je in de cinéma naar een film zit te kijken. Je kan die film niet veranderen. De film staat vast. Zo zie ik het leven. De dingen staan vast, maar je hebt wel voor dit leven gekozen. Dat is momenteel mijn beetje troost. Ik heb er zelf voor gekozen. Misschien moeten we mensen als Shakespeare maar meer beginnen te geloven. "All the world's a stage; And all the men and women merely players." Waarheid als een koe.

Wat ik heel leuk vond aan deze Café Matinée is dat er van alle soorten mensen zaten, allemaal kritische denkers, allemaal hongerig naar het uitwisselen van ideeën en het leren van nieuwe dingen. Dankbaar dat er rechters zijn die inzien dat vrije wil niet bestaat en dat mildheid dus zeker op zijn plaats is voor gelijk wie. Dankbaar om in een maatschappij te leven waar we dit soort discussies mogen voeren. Voor mij is dit soort denken het normaalste van de wereld, maar in vele landen is het waarschijnlijk levensgevaarlijk. De enigste vraag waarmee ik nog altijd zit is wel wat soort 'straffen' een betere wereld maken. Stel dat je besluit om niemand meer verantwoordelijk stellen voor zijn daden en dat we gewoon iedereen laten doen, wat zou er dan gebeuren. Ik vraag me dat heel serieus af. Mensen gaan zeggen dat het totale anarchie zal worden, maar is dat wel zo. Ik geloof dat er lang geleden, toen alle mensen nomaden waren, toen mensen meer in verbinding met de natuur leefden, het best wel ok was om te leven. Misschien kan ik daar fout in zijn. Als je toen je achillespees afscheurde had je wel waarschijnlijk wel een serieus probleem. Vandaag de dag zijn we echter doorgeschoten in die controle. Alles moet worden omgezet in data, alles moet worden gecontroleerd, toeval en willekeur moeten we uitroeien, kinderen die 'belletje trek' doen moeten een gas boete krijgen en altijd moet er een verantwoordelijke gevonden worden. Met wat soort van ingrijpen maak je een betere wereld? Leidt het opsluiten van mensen in gevangenissen tot een betere wereld? We zijn nu al een paar honderd jaar bezig met dit systeem van rechtbanken en als ik naar de wereld kijk dan lijkt het geen betere wereld te zijn geworden. Al was het in de middeleeuwen wel een stuk slechter volgens mij. Voor vele mensen in de wereld echter die honger lijden, die sterven in oorlogen, die gebukt gaan onder dictators... lijken de middeleeuwen misschien wel een pak beter te zijn... Grijpen we op de juiste manier in? Of is het gewoon ijdelheid te denken dat ons ingrijpen de wereld beter maakt?

Een andere vraag die ik me stelde is of mensen wel de vrijheid hebben om hun denksysteem te veranderen? De vrije wil hebben ze in elk geval niet. Maar stel je werkt al 20 jaar in een bepaald denk systeem, je hebt daar boeken over geschreven, je vrienden denken er ook zo over, ga je heel je carrière op het spel zetten om even te gaan roepen dat je het al die tijd bij het verkeerde eind had? Veel mensen kunnen het zich financieel al niet veroorloven, maar vaak is het ook iets sociaals. Misschien dat mensen die absoluut niets te verliezen hebben nog de grootste helden kunnen zijn van vandaag de dag.

Vrije wil. Die is er niet. Elk argument die je brengt kan ik zo onderuit halen. Je kiest je gedachten niet. Eén van de beste therapeuten die ik gehad heb, een gedragstherapeut, zei me altijd dat je je emoties niet kiest, maar wel je gedrag. Al ben ik het er niet mee eens, ik voed mijn dochters ook zo op. Omdat ik er van overtuigd bent dat je, als je de goeie tools meekrijgt in je opvoeding, je kan leren om niet te handelen vanuit emoties. Maar je moet natuurlijk de tools aangereikt krijgen, en daar kies je terug niet voor. Daarmee dat ik hoop op een wereld ooit waarin zowel daders als slachtoffers geholpen worden. Al vrees ik er voor, dit universum verhaal is al geschreven. Het doet er niet toe. En toch doet het er wel toe. Fatalisme is niet nodig. Je hoeft nu niet op een berg te gaan zitten en weigeren om nog te praten of iets te doen. Mensen die het gemaakt hebben vinden vaak dat ze keihard gewerkt hebben en het verdienen om rijk en beroemd te zijn. Ze vergeten dat er misschien duizenden anderen zijn die ook keihard gewerkt hebben en het niet gemaakt hebben. Daarom, pluk de dag, count your blessings, pech en geluk, het is vaak een kwestie van perceptie. Je krijgt een verschrikkelijk ongeluk, je ligt weken in coma in het ziekenhuis en nadien leer je de vrouw of man van je leven kennen in datzelfde ziekenhuis. Het leven is 1000 maal vreemder dan we ons ook maar enigszins kunnen voorstellen.

Pech en geluk, het zijn woorden die hun betekenis verliezen als je ervan uitgaat dat alles al gebeurd is. Het is geen pech of geluk, het is gewoon hoe het verhaal geschreven is.

Het is wat warrig, deze blog, met sprongen van het ene naar het andere. Ik kan er niets aan doen, ik heb geen vrije wil. Bedankt aan de mensen van Consequent, bedankt A om me mee te nemen, bedankt voor mijn keuze voor een fucked up levensverhaal ;-) en bedankt aan alle mensen die zo zot zijn om deze tekst helemaal te lezen. Als je meer wil weten, Sam Harris lezen is een heel goed begin.

Yow.

“Wie helemaal geen filosofische scholing gehad heeft, geeft anderen de schuld van fouten die hij zelf maakt. Wie enige scholing heeft gehad, geeft zichzelf de schuld. Wie volledig geschoold is, geeft noch een ander noch zichzelf de schuld.” – Epictetus

“Het sterkste inzicht, dat van de volledige onvrijheid van de menselijke wil, is niettemin het armste aan succes, want het heeft altijd de sterkste tegenstander gekend: de menselijke ijdelheid.” – Nietzsche

“It is exactly as just to punish or reward people for their actions as it is to punish or reward them for the (natural) colour of their hair or the (natural) shape of their face.” – Galen Strawson

Café Matinée over ‘Wat heet pech’

‘Pech’ en ‘geluk’ zijn basisbegrippen voor de vrije wilscepticus. De titel van het recente boek van Jurriën Hamer luidt Waarom schurken pech hebben en helden geluk (2021). Wanneer vrije wil niet bestaat, beïnvloedt dit onze kijk op controle. ‘Pech’ en ‘geluk’ komen in de plaats van ‘keuzevrijheid’ en ‘eigen schuld’. Door pech kan je schurken niets verwijten en door geluk hebben helden geen verdienste aan hun prestaties.

Maar wat betekenen ‘pech’ of ‘geluk’ nu precies? Waar liggen de grenzen tussen onverdiend geluk en bewonderingswaardige kunde, tussen vergeefbare pech en zelfgezocht falen? In zijn prikkelende boek The myth of luck. Philosophy, fate, and fortune (2020) geeft de Amerikaanse filosoof Steven Hales een pessimistisch antwoord. Pech of geluk kun je niet met een theorie vangen. De buitengrenzen van pech en geluk zijn te willekeurig. Hales noemt ‘pech’ een cognitieve illusie die in werkelijkheid niet bestaat. ‘Pech’ en ‘geluk’ horen thuis op de historische afvalberg van onwetenschappelijke begrippen, te vergelijken met ‘ether’, ‘levenskracht’, ‘flogiston’, ‘heks’. Er is bijgevolg niets dat met de begrippen ‘pech’ en ‘geluk’ in de werkelijkheid correspondeert.

Heeft Hales gelijk, dan belandt de vrije wilscepticus in een vreemde situatie. Enerzijds hecht hij veel belang aan deze begrippen. Het rijk van de pech of het geluk is veel groter dan gedacht. “Luck swallows everything “, zo dacht Galen Strawson. Anderzijds zou dit pech-imperialisme een pyrrhusoverwinning zijn want dit rijk zou in werkelijkheid niet bestaan. Het zou een onbestaande planeet of een leeg universum zijn. Hoe geraakt de vrije wilscepticus uit deze patstelling?